Türklerde devlet kavramı, Türk tarihi ile beraber ortaya çıkmıştır. Gök-Türk’ler milleti,
devletin kurucusu olarak kabul etmişlerdir. Bu sebeple milletin içinden çıkan devlet başkanı
milleti korumakla, halkın hayatını düzenlemekle yükümlüdür. Yani Türkler, “hizmet devleti”
anlayışına sahiptiler.
İslâmiyet öncesi Türklerde siyasal hayat, devlet-millet işbirliğine dayanmaktaydı.
Toplumların geleceğinde bu tür işbirliğinin önemli yeri olduğundan, bu gerçeğe uyan milletler
güçlü devletler kurabilmişlerdir. Devlet millet işbirliğinin kurulmasında aile yapısının, örf ve
âdetlerin çok önemli yeri vardır. Türklerde büyüğe saygı küçüğe sevgi şeklinde beliren bu
anlayış siyasal hayata yansıyarak önemli bir yönetim ilkesi haline gelmiştir. Bu
özelliklerinden dolayı milletin devlete isyan etmesi, devlet adamlarının da millete ihanet
etmesi Türk milletince hiçbir dönemde kabul görmeyen bir durum olarak karşımıza
çıkmıştır.12
Eski Türkler bozkır coğrafyasında at ve demir üzerine kurulu, kendilerine has bir kültür
ortaya koymuşlardır. Fakat bu, demirin ve atın mevcut olduğu her yerde böyle bir kültürün
doğup gelişeceği anlamına gelmemektedir. Çünkü bir kültürün meydana gelebilmesi için
yalnız maddi faktörler yeterli değildir. İnsan unsuru da bu konuda etkilidir. Aynı şartlar içinde
yaşayan çeşitli toplulukların kültürlerinde görülen farklar, insan gruplarının sosyal anlayış ve
psikolojilerindeki ayrılıktan kaynaklanır. Buna göre, bozkır kültürünü yaratan Türklerin de
kendilerine ait bir düşünce sistemi ve ahlak anlayışına sahip olmaları gerekir. At üstünde
insanın kendini başkalarından daha üstün hissetmesi ve atın sürati sebebi ile kısa zamanda
istenilen yere ulaşma imkânının tatmini, bozkırlı Türk insanını üstünlük anlayışına itmiştir.
Bozkırlı Türkler tarihte bu hususları gerçekleştiren ilk topluluk olarak bilinirler. Birincisi,
yani üstünlük duygusu üniversal devlet anlayışının desteği ile eski Türk’te beylik gururunu
oluşturuyordu. İkincisi de geniş ufuklara hükmetme arzusunu kamçılıyordu. Bu arzuyu
fiiliyata dökmek için gerekli araç ise hazırdı: Demir. Ayrıca, Türklerin sahip oldukları,
hayatlarının büyük bir kısmını ayırdıkları hayvan sürüleri de bu konuda önemli bir etken
olmuştur.13
Meşru devlet idaresine bağlılıkları ile uzun ve çok meşakkatli göçlerde bile bozulmayan töre
(kanun) disiplinine saygılarından anlaşılacağı üzere Türkler, “nizamcı” bir millettirler.
12 Metin İşçi, Genel Olarak ve Türkiye’de Siyasal Değişme, Der Yay., İstanbul 1998, s. 111.
13 İbrahim Kafesoğlu, Türk Tarihi, , Yaykur Açık Yüksek Öğretim Dairesi Yay., Ankara 1976, s. 65.
